✍️ مبارز
کناره‌گیری بشیرزیب بلوچ از رهبری ارتش آزادیبخش بلوچ و واگذاری موقت اختیارات به شورای عالی فرماندهی، صرفاً یک تغییر در رأس رهبری این سازمان نیست؛ این تحول به آزمونی سیاسی و تشکیلاتی تبدیل شده که ساختار قدرت در پاکستان را در موقعیتی دشوار قرار داده است. اهمیت این رویداد در آن است که یک سازمان مسلح، بر اساس سازوکارهای اعلام‌شده در اساسنامه خود، روند انتقال رهبری را بدون اعلام انشعاب، درگیری داخلی یا فروپاشی تشکیلاتی پیش برده است؛ موضوعی که با واقعیت آشفته نظام سیاسی پاکستان تضاد معناداری دارد.
پس از انتشار بیانیه رسمی ارتش آزادیبخش بلوچ، رسانه‌ها و حساب‌های نزدیک به نهادهای نظامی، اطلاعاتی و حکومتی پاکستان به انتشار روایت‌های متعدد درباره سرنوشت بشیرزیب پرداختند. از مسمومیت او در قندهار و انتقال مخفیانه‌اش به هند گرفته تا اختلافات فرماندهان، برکناری اجباری، شکست عملیات‌های نظامی، توقف منابع مالی و حتی کشته‌شدن او؛ مجموعه‌ای از روایت‌های متناقض در فضای رسانه‌ای منتشر شد. تعدد این روایت‌ها، به‌جای ارائه تصویری روشن از واقعیت، بیش از هر چیز نشان‌دهنده تلاش برای زیر سؤال بردن اعتبار تصمیم تشکیلاتی این سازمان است.
تناقض در این روایت‌سازی‌ها آشکار است. یک رسانه از برکناری بشیرزیب سخن می‌گوید، دیگری مدعی مسمومیت او می‌شود و حسابی دیگر از انتقالش به هند و اختلاف بر سر منابع مالی خبر می‌دهد. برخی نیز با پیوندزدن این موضوع به تلفات عملیات‌های نظامی پاکستان، تلاش می‌کنند کناره‌گیری فرمانده پیشین را نتیجه شکست‌های میدانی معرفی کنند. با این حال، مبنای رسمی و قابل استناد درباره تغییر رهبری، همان بیانیه ارتش آزادیبخش بلوچ است که از تصمیم شورای عالی فرماندهی و انتقال اختیارات بر اساس سازوکار درون‌سازمانی خبر داده است؛ سایر روایت‌ها بدون ارائه شواهد مستقل، در حد شایعه باقی می‌مانند.
آنچه برای ساختار نظامی و سیاسی پاکستان ناخوشایند به نظر می‌رسد، صرفا کناررفتن یک فرمانده نیست؛ بلکه اصل انتقال منظم قدرت و تقدم نهادهای تشکیلاتی بر جایگاه افراد است. در نظامی که دهه‌هاست ارتش در تعیین سرنوشت دولت‌ها، انتخابات، ترکیب قدرت سیاسی و حتی بقای نخست‌وزیران نقش تعیین‌کننده دارد، مشاهده یک سازوکار اعلام‌شده برای انتقال رهبری در یک سازمان مسلح، تضادی سیاسی ایجاد می‌کند که به‌سادگی نمی‌توان آن را با تبلیغات رسانه‌ای پنهان کرد.
پاکستان، با وجود ادعای برخورداری از نهادهای دموکراتیک، بارها شاهد مداخله نظامیان در روند انتخابات، تضعیف دولت‌های منتخب، برکناری نخست‌وزیران، زندانی‌شدن رهبران سیاسی، بحران‌های قانون اساسی و کودتاهای نظامی بوده است. در چنین ساختاری، انتخابات همواره با مناقشه بر سر سلامت و استقلال آن روبه‌رو بوده و صلاحیت دولت‌های منتخب نیز زیر سایه قدرت ارتش قرار گرفته است. مسئله اساسی این است که در پاکستان، انتقال قدرت سیاسی بارها به جای اتکا به رأی مردم و قواعد پایدار قانون اساسی، تابع موازنه قدرت میان فرماندهان نظامی و بازیگران سیاسی بوده است.
در مقابل، ارتش آزادیبخش بلوچ در بیانیه خود از سازوکاری سخن گفته است که بر اساس آن، فرمانده کل جایگاهی مادام‌العمر ندارد و مسئولیت رهبری به یک فرد محدود نمی‌شود. اشاره به ساختار ایجادشده در سال ۲۰۱۸ و نقش استاد اسلم بلوچ در کنارگذاشتن الگوی رهبری فردمحور، نشان می‌دهد که این سازمان دست‌کم در روایت تشکیلاتی خود، تلاش کرده است استمرار ساختار را به ماندن یک فرمانده وابسته نکند. انتقال اختیارات به شورای عالی فرماندهی تا انتخاب رهبر جدید نیز بخشی از همین الگو معرفی شده است. اهمیت سیاسی چنین رویکردی در آن است که تغییر در رأس رهبری الزاماً به معنای فروپاشی کل سازمان تلقی نمی‌شود.
از این منظر، موج شایعه‌پراکنی درباره بشیرزیب را باید در چارچوب جنگ روایت‌ها میان اسلام‌آباد و مخالفان بلوچ آن بررسی کرد. وقتی یک تحول تشکیلاتی به‌جای ایجاد بحران آشکار، با اعلام انتقال مسئولیت و ادامه فعالیت ساختار همراه می‌شود، روایت شکست و فروپاشی با چالش روبه‌رو خواهد شد. در چنین شرایطی، تبدیل یک کناره‌گیری سازمانی به داستان مسمومیت، خیانت، فرار و اختلافات مالی، می‌تواند تلاشی برای تغییر موضوع اصلی بحث باشد؛ یعنی به‌جای پاسخ‌گویی به پرسش درباره سازوکار انتقال قدرت، افکار عمومی را درگیر شایعات درباره سرنوشت یک فرد کند.
شاید انتقال منظم رهبری در یک سازمان مسلح، به‌تنهایی اثبات‌کننده دموکراتیک‌بودن تمام ساختار آن یا تضمین‌کننده پاسخ‌گویی و مشروعیت عملکردش نیست. با این حال، همین تجربه پرسشی جدی پیش روی نظام پاکستان قرار می‌دهد: چگونه ساختاری که خود را نماینده یک نظام سیاسی و دموکراتیک معرفی می‌کند، همچنان در انتقال قدرت، استقلال انتخابات و تعیین حدود صلاحیت دولت‌ها با مداخله نظامیان و بحران‌های پی‌درپی روبه‌رو است، اما یک سازمان مسلح می‌تواند دست‌کم در سطح سازوکار اعلام‌شده خود، تغییر در رأس رهبری را بدون اعلام انشعاب مدیریت کند؟
در نهایت، مسئله برای اسلام‌آباد تنها کناررفتن بشیرزیب نیست؛ مسئله، تقابلی است که میان یک انتقال قدرت تشکیلاتی و بحران مزمن ساختار سیاسی پاکستان شکل گرفته است. حکومتی که ارتش آن بارها قواعد دموکراتیک را به سود قدرت نظامی زیر پا گذاشته، اکنون با پرسشی روبه‌رو است که شایعه‌پراکنی پاسخ آن نیست: چرا در پاکستان، انتقال قدرت سیاسی همچنان به میدان کشمکش نظامیان و سیاست‌مداران تبدیل می‌شود؟ این همان تناقضی است که بیش از هر بیانیه تبلیغاتی، اعتبار ادعاهای اسلام‌آباد درباره ثبات، دموکراسی و حاکمیت قانون را زیر سؤال می‌برد.
