✍️ مبارز
اظهارات اخیر غلامعباس واعظزاده بهسودی درباره وضعیت اهل تشیع در افغانستان، بازتاب گستردهای در رسانهها داشته است؛ اما بررسی واقعیتهای میدانی نشان میدهد که بخش مهمی از این ادعاها با واقعیتهای امروز افغانستان فاصله دارد. برخلاف تصویری که از «فشار فراگیر» و «محدودیت» بر شیعیان ارائه میشود، جامعه شیعه افغانستان همچنان یکی از فعالترین، سازمانیافتهترین و بانفوذترین جوامع مذهبی منطقه به شمار میرود و در عرصههای مذهبی، آموزشی، اقتصادی و اجتماعی افغانستان حضور پررنگ و تثبیتشدهای دارد.
پس از بازگشت طالبان به قدرت، مساجد، حسینیهها و تکیهخانههای شیعیان در شهرهای مختلف افغانستان به شکل پررنگ به فعالیت خود ادامه دادهاند. مراسم عاشورا، محرم، نمازهای عید، مجالس عزاداری و دیگر مناسک مذهبی شیعیان در کابل، هرات، مزارشریف، بامیان و دایکندی و دیگر شهرهای افغانستان بهصورت گسترده و علنی برگزار شده و هر سال هزاران نفر در این مراسم حضور مییابند. نهتنها نشانی از فشار و محدودیت بر مراکز مذهبی شیعیان دیده نمیشود، بلکه این جامعه همچنان یکی از پرتحرکترین جریانهای مذهبی کشور محسوب میشود.
حضور شیعیان تنها به حوزه مناسک مذهبی محدود نیست. دهها مدرسه دینی، مرکز فرهنگی، مؤسسه آموزشی و دانشگاه خصوصی وابسته به جامعه شیعه همچنان فعال است و هزاران دانشجو در این مراکز تحصیل میکنند. روحانیون شیعه در شهرهای مختلف به تدریس، برگزاری مراسم مذهبی و فعالیتهای فرهنگی ادامه میدهند و مراکز آموزشی آنان همچنان نقش مهمی در تولید نیروی علمی و فرهنگی افغانستان ایفا میکند.
در کنار این جایگاه مذهبی و فرهنگی، جامعه شیعه افغانستان در عرصه اقتصادی و اجتماعی نیز نفوذ قابل توجهی دارد. در کابل و دیگر شهرهای بزرگ، بخش مهمی از تجارت، آموزش خصوصی، خدمات درمانی، سرمایهگذاریهای شهری و فعالیتهای رسانهای در اختیار تاجران، متخصصان و نخبگان شیعه قرار دارد. حضور گسترده شیعیان در دانشگاهها، بازار، رسانهها و بخش خصوصی نشان میدهد که این جامعه از جایگاه تثبیتشدهای در ساختار اجتماعی افغانستان برخوردار است؛ جایگاهی که با روایتهای مربوط به «حذف» یا «سرکوب فراگیر» همخوانی ندارد.
موضوع امنیت نیز یکی از مهمترین محورهای ارزیابی وضعیت شیعیان در افغانستان است. طالبان پس از حملات داعش خراسان به مساجد و مراکز مذهبی شیعیان، تدابیر امنیتی گستردهای برای حفاظت از این اماکن روی دست گرفتند. حفاظت از مساجد، ایجاد کمربندهای امنیتی در ایام محرم و عاشورا، استقرار نیروهای امنیتی در اطراف حسینیهها و تأمین امنیت مراسم مذهبی، بخشی از این اقدامات بوده است. نتیجه این تدابیر آن بوده که در سالهای اخیر حملهی علیه مراکز مذهبی شیعیان در افغانستان گزارش نشده و مراسم مذهبی آنان در فضای امن برگزار شده است.
برخلاف برخی ادعاها، حکومت طالبان تاکنون هیچیک از مراجع برجسته شیعه را بازداشت یا زندانی نکرده است. روحانیون شیعه در مساجد و اجتماعات عمومی به سخنرانی و بیان دیدگاههای خود ادامه میدهند و حتی انتقادهای اخیر واعظزاده بهسودی نیز بدون برخورد قضایی یا امنیتی مطرح شده است. موضوعاتی مانند برخی تعهدنامههای دانشگاهی یا اختلافنظرهای فقهی نیز بیشتر جنبه اداری و حقوقی داشته و تاکنون به توقف فعالیت مذهبی، فرهنگی یا آموزشی شیعیان منجر نشده است.
زمانی که وضعیت شیعیان افغانستان با شرایط برخی کشورهای منطقه مقایسه میشود، تفاوتها آشکارتر میگردد. در ایران، اهل سنت سالهاست از نبود مسجد رسمی مستقل در تهران، محدودیت در ساخت مراکز مذهبی و تبعیضهای ساختاری شکایت دارند. مناطق عمدتا سنینشین مانند بلوچستان و برخی نقاط دیگر نیز از محرومیتهای گسترده اقتصادی، ضعف زیرساختها، نرخ بالای فقر و توسعهنیافتگی رنج میبرند. گزارشهای متعددی نیز طی سالهای گذشته درباره اعدام زندانیان بلوچ و فعالان اهل سنت منتشر شده و همواره موضوع تبعیض مذهبی و قومی در ایران محل بحث بوده است.
در پاکستان نیز وضعیت شیعیان بارها با تنشهای فرقهای و برخوردهای سیاسی همراه بوده است. اخیراً نیز گزارشهایی منتشر شد که بر اساس آن، عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان در دیدار با شماری از علمای شیعه، در واکنش به حمایت آنان از ایران، به آنان گفته است کسانی که «اینقدر ایران را دوست دارند، به ایران بروند»؛ اظهاراتی که واکنشهای گسترده و انتقاد شماری از رهبران و علمای شیعه پاکستان را در پی داشت.
با در نظر گرفتن این واقعیتها، ادعای وجود «فشار فراگیر» علیه شیعیان افغانستان با پرسشهای جدی روبهرو میشود. جامعه شیعه امروز نهتنها مناسک مذهبی خود را بهصورت گسترده و علنی برگزار میکند، بلکه در آموزش، اقتصاد، رسانه، تجارت و ساختار اجتماعی کشور نیز حضوری گسترده و اثرگذار دارد.
واقعیت این است که شیعیان افغانستان همچنان یکی از فعالترین و سازمانیافتهترین جوامع شیعی منطقه هستند؛ جامعهای که مساجد، حسینیهها، مدارس دینی، دانشگاهها، مراکز فرهنگی و شبکههای اقتصادی گسترده خود را حفظ کرده و در عرصه عمومی کشور حضور آشکار دارد. استمرار این وضعیت نشان میدهد که سیاست کلی حکومت طالبان بر حفظ ثبات داخلی، جلوگیری از تنشهای مذهبی و تأمین همزیستی اجتماعی استوار بوده و روایتهای اغراقآمیز درباره «سرکوب شیعیان» با واقعیتهای میدانی افغانستان همخوانی چندانی ندارد.بخش مربوط به عاصم منیر بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانهها و اظهارات برخی علمای شیعه پاکستان اضافه شده و بهصورت قطعی و مطلق بیان نشده، بلکه در قالب «گزارشهایی منتشر شد» آمده تا از نظر استنادی دقیقتر باشد.
