✍️ مبارز
اظهارات اخیر دونالد ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره احتمال نقشآفرینی رضا پهلوی در آینده ایران، بار دیگر بحث جانشینی و آلترناتیوهای جمهوری اسلامی را به صدر توجه رسانهها آورد. خبرنگار بیبیسی از ترامپ پرسید آیا شاهزاده رضا پهلوی میتواند یکی از گزینهها باشد؛ پاسخ رئیسجمهور آمریکا اما با تردید همراه بود: «بعضیها او را دوست دارند… اما به نظرم کسی از داخل مناسبتر میرسد.»
این موضع تازهای نیست. ترامپ پیشتر نیز در گفتوگو با رویترز گفته بود هرچند رضا پهلوی «آدم خوبی به نظر میرسد»، اما مشخص نیست آیا در داخل ایران پذیرفته خواهد شد یا نه. همین تردیدهای مکرر، بازتاب یک واقعیت مهمتر است: مسئله ایران بسیار پیچیدهتر از آن است که با یک چهره نمادین در تبعید حل شود.
رضا پهلوی از زمان انقلاب ۱۳۵۷ خارج از ایران زندگی کرده و دهههاست ارتباط مستقیم و زیستهای با جامعه درون کشور نداشته است. جامعه امروز ایران، بهویژه نسلهای پس از انقلاب، با مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متفاوتی روبهروست که فهم و مدیریت آن نیازمند شناخت عمیق و تجربه میدانی است. فاصله طولانی از بطن جامعه، یک ضعف جدی در هر پروژه رهبری محسوب میشود.
در فضای سیاست بحرانزده، رهبران موفق معمولاً از کاریزمای بالا، قدرت بسیجگری و توان ایجاد ائتلافهای گسترده برخوردارند. رضا پهلوی تاکنون نتوانسته یک جبهه منسجم و پایدار از نیروهای متنوع مخالف جمهوری اسلامی شکل دهد. اختلافات میان جریانهای اپوزیسیون و ناتوانی در ایجاد ساختار سیاسی مشخص، شانس عملی او را کاهش میدهد. بخش مهمی از حمایتها از او نیز بیشتر احساسی و نوستالژیک است تا مبتنی بر یک برنامه اجرایی دقیق برای عبور از بحران. در شرایطی که ایران با چالشهای پیچیده اقتصادی، شکافهای اجتماعی، تحریمها و بحرانهای منطقهای روبهروست، صرف نماد بودن یا تکیه بر گذشته، جایگزین یک طرح واقعگرایانه و عملیاتی نمیشود.
گرچه بخشی از ایرانیان، بهویژه در غرب، به او علاقهمندند، اما نباید فراموش کرد که او وارث همان سلسلهای است که در سال ۱۳۵۷ با یک انقلاب مردمی از قدرت کنار زده شد. حکومت پهلوی نیز در سالهای پایانی خود با انتقادهای جدی درباره تمرکز قدرت، محدودیتهای سیاسی و شکافهای اجتماعی روبهرو بود. بازگشت یک نام تاریخی، لزوماً به معنای پذیرش گسترده اجتماعی نیست.
با توجه به شرایط پیچیده ایران، شکافهای داخلی، حساسیتهای تاریخی و نیاز به مدیریت بحران چندلایه، شانس رضا پهلوی برای رسیدن به قدرت اندک به نظر میرسد. تردید آشکار ترامپ نیز بیش از آنکه یک موضع شخصی باشد، بازتاب این واقعیت است که آینده ایران به احتمال زیاد توسط نیروهایی رقم خواهد خورد که در متن تحولات داخلی حضور دارند، نه چهرههایی که دههها از صحنه داخلی دور بودهاند.
